Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматовдун көзү өтүшүнө байланыштуу президенттин жардыгы менен 14-июнь Кыргызстанда аза күтүү күнү деп жарыяланды

Бул күнү Кыргызстандын Мамлекттик туусу ылдый түшүрүлөт. Маданият мекемелерине жана телерадиокомпанияларга оюн-зоокторду токтотуу сунушталды. Ушул эле жардыкка ылайык Чыңгыз Айтматовдун тажыясын өткөрүү боюнча мамлекеттик катчы Досбол Нур уулу башында турган комиссия түзүлдү. Улуу жазуучу менен коштошуу 14-июнда Кыргыз улуттук Токтогул Сатылганов атындагы филармонияда эрте менен башталып, маркумдун сөөгү “Атабейит” музей-мемориалдык комплексине коюлат. Бул тууралуу президенттин маалымат кызматынан кабарлашты.

Дүйнөлүк атагы бар кыргыз жазуучусу Чынгыз Айтматов катуу оорудан кийин дүйнөдөн кайтты.

Германиядагы Нюрнберг бейтапканасынын өкүлү Бернд Шиглер БиБиСиге байланышып буларды билдирди:

Чынгыз Айтматов бүгүн Германия убактысы боюнча түшкү саат 15:30да, 79 жашында көз жумду. Ал пневмонияга кабылып, өпкөсүнүн оорусу өтүшүп кеткенден улам каза болду. Соңку күндөрү Айтматовду караган доктурлар абалын өтө оор деп баамдашкан. Чынгыз Айтматов 19 майда Нюрнбергге келгенинен бери жанында жакындары болуп турду. Ал Казан шаарынын ооруканасынан которулгандан бери аппараттын жардамы менен дем алып, кома абалынан чыккан эмес.

- Сталбек агай, замандын шарданына жараша сизге окшогон таланттар көмүскөдө калгандай, көптөн бери дайыныңыз билинбей кетти. Азыр эмне иш менен алектенип жатасыз?

— Жакында КТРдин журналисти Болотбек Макетаев «Тумар» деген кинофильм тартканы жатыптыр. Мага музыкасын жазып бериңиз деп кайрылганынан, жан дилим менен макул болдум. Декоративдүү музыкалык жанрдын өзгөчөлүгү киного көрк кошот, ошондой музыка жаратайын деп жатам. Болотбек Макетаевди күчтүү журналист катары билем. Кинонун сценарийин өзү жазып жаткан экен, демек менин үмүтүм чоң. Мага ишеним көрсөтүп жаткандан кийин Болотбек Макетаевдин ишенимин актайт болушум керек. Чыгармачылык жактан көз карашыбыз дал келип иштеше алабыз деген үмүттөмүн.

1979-жылдан бери И.Арабаев атындагы университеттин музыка кафедрасында иштеп келе жатам. Филармониянын алдындагы эки жылдык фольклордук студия бар, анда жаштарга сабак берип келатам. Филармониядагы чыгармачылык атмосфера мага жагат. Себеби коллегалар менен баарлашасың дегендей. Студенттерге да жан дилим менен сабак бергенге аракет кылам. Эң кубанычтуусу, дайыма филармонияга жумушка баргым келип турат.

Жашыруун добуш берүүнүн жыйынтыгында бул орунга көрсөтүлгөн талапкерге 77 депутат макул, 2 депутат каршы добуш беришти. Натыйжада Айтибай Тагаев көпчүлүк добуш менен ЖК төрагалыгына шайланды деп табылып, парламент бул боюнча тиешелүү токтом кабыл алды. Жаңы төрага ишеним көрсөткөнү үчүн депутаттарга ыраазычылык билдирген соң, парламент саат 14кө чейин танаписке тарады.

Талапкерлиги көрсөтүлгөн соң Айтибай Тагаев депутаттардын алдына чыгып, үч фракция менен да жолугушуп келгенин, чынында төрагалыкка көрсөтүлүшү күтүүсүз болгонун айтып, ишеним көрсөткөнү үчүн президентке жана “Ак жол” партиясынын саясий кеңешине ыраазычылык билдирди.

Бул тууралуу маалымат жыйынында “Кыргызкино” улуттук концернинин жетекчиси Замир Эралиев бүгүн билдирди. Анын айтымында бир топтон бери Голливудда эмгектенген режиссер Эркин Ялгашев 1999-2001-жылдары Баткенде болуп өткөн окуялардын негизинде фильм тартууга тилегин билдирүүдө. Башкы ролдордун биринде атактуу актер Хироюки Тагава ойномокчу. “Тартылып бүткөн соң бул фильм дүйнөлүк прокатка чыгат. Мындай эгемен Кыргызстандын тарыхында боло элек болчу”,- дейт ал.

Ошондой эле анын айтымында, жакында Орусиянын биринчи каналы аркылуу кыргызстандык режиссер Нурбек Эгендин “Сеть” аттуу көп сериялуу фильми көрсөтүлө баштайт. (Azattyk)

«Шоро» компаниясынын президенти Табылды Эгембердиев учурда дагы башка чоң долбоордун үстүндө иштөөдө.

Ал бүгүнкү тапта унутулуп бараткан улуттук оюндарды жандандыруу максатында этнографиялык борбор куруу менен алек. Биздин бүгүнкү каарман жаңы долбоор, жашоо-турмуш, үй-бүлө, байлык жана өзү туурасында биз менен ой бөлүштү.

- Табылды мырза, учурда эмне менен алек болуп жатасыз?

- 15 жылдык өмүрүмдү «Шоронун» өнүгүүсүнө бердим. Азыр компанияны иним Жумадыл иштетип, эми мага жасай турган иш деле калган жок. Кыргыздын маанилүү ордо, тогуз коргоол оюндары жарма жок болгондой эле унутулуп баратат. Унутулуп бараткан улуттук оюндарды тирилтип, жандандыруу максатында этнографиялык борбор куруу үчүн Бишкек шаарынын четинен 1 гектар жер сатып алгам. Анын үстүнө Кыргызстанга чет өлкөдөн туристтер, коноктор келип кыргыздын улуттук тамагы барбы, рестораны барбы десе уят болуп туруп калабыз. Мисалы, кытай, уйгур, түрк, орустардын улуттук тамак-ашын жасаган атайын жайлар бар. Кыргыздардыкы болсо да толук кандуу эмес, башкалардыкы менен аралашып кеткен, купулума толбойт. Ошондуктан ушул жерге кыргыздын тамагынан тартып, салт-санаасынан бери көрсөтүп турчу этнографиялык борбор куруу менен алектенүүдөмүн. Бул жерде ордо ойноочу 3-4 жай, боз үй, ала бакан селкинчек болот. Кадимки суу тегирмен койсом деген оюм бар. Андан тышкары шаркыратма, бассейн жасатсамбы деп пландап жатам. Ошол эле соку, тепши буудай, таруу куурулуп, казанга нан жабылып, колдон келсе кыргыздын сайма сайган, оюу ойгон уздарын отургузуп койсом, алардын эмгектерин ушул жерден сатсак деген пландар бар. Андан сырткары борбордун ортосуна таканын формасындагы көл жасалат, ортосунда ордо ойнолот, жээгинде жети боз үй тигилет. Өзүм да ордону жакшы көрөм, бала чагым ушул оюн менен өттү десем да болот.

Көпчүлүк бейтаптар өздөрүнүн укуктарын жакшы биле беришпейт. Ошондон улам, мыйзамсыз акча төлөө, акысыз алууга тиешелүү болгон дары-дармектерди сатып алуу, айрым медициналык кызматкерлеринин кайдыгер мамилелери сыяктуу терс көрүнүштөргө жол берилип келет. Бул тууралуу Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондунун Дарылоо мекемелеринин жана калк менен иш жүргүзүү башкармалыгынын башчысы Нургүл Аднаева менен маектештик.

- Нургүл айым айтыңызчы, учурда калкты медициналык камсыздандыруу жаатында кандай иштер жүргүзүлүп жатат?

- Өкмөт тарабынан иштелип чыккан Мамлекеттик кепилдик программасы медициналык жардамды акысыз алуу үчүн жеңилдетилген шарттарды карайт. Аталган программа 2000-жылдан баштап жарандар бейтапкана же ооруканаларга кайрылган учурда кандай жардамдарды алууга акылуу жана кандай укуктары бар мына ушуну элге жеткирүү максатында иштеп жатат. Көпчүлүк адамдар өздөрүнүн укуктарын билбегендиктен, мыйзам бузууларга жол берилет. Эгерде биздин жарандар өздөрүнүн укуктарын жакшы билсе, биз жүргүзүп жаткан иштин дагы натыйжасы болоор эле. Биздин башкармалык бейтаптардын укугун коргоо, аларга медицина жаатындагы жаңылык, өзгөрүүлөрдүү маалымдоо боюнча иш алып барат. Ошону менен бирге ар бир аймакта калк менен иштөөчү бөлүмдөр бар.

 Бөйрөгүнөн оору кармаган Чынгыз Айтматовду 19-майда Германияга алып келип жаткырышты.

Узаткандар катарында Кыргызстандын Орусиядагы элчиси Раимкул Аттокуров да болгон.

- Врачтар Айтматовдун жакындары менен кеңешкен соң аны Германияга алып барып дарылоону чечишти. Мен аны менен көрүштүм, ошо күнү биринчи жолу наар алды дешти. Кадимкидей эле сүйлөп жатат, бир катар жолугушуулар бар экен, аны кийин сөз жок өткөрөм деп, кечирим сурады, – деди Аттокуров.

7- майда кечинде Бишкектеги “Спартак” стадионунда Азия футбол конфедерациясынын Чакырык кубогунун алкагында “С” тобундагы Ооганстан менен Кыргызстандын командалары беттешип, оогандык футболчулар 1:0 эсебинде жеңишке жетишти.

7-май күнү Бишкекте аба-ырайы да жакшы болгондуктан “Спартак” стадионуна футбол күйөрмандары арбын келишти. Азия футбол федерациясынын “Чакырык кубогунун таймаштарында “С” тобунда Кыргызстандын командасы Ооганстандан келген футболчулар менен беттешти.

Оюндун биринчи бөлүгүндө кыргызстандык футболчулардын удаа-удаа чабуулдарынан майнап чыкпады. Беттешүүнүн 39- мүнөтүндө кыргызстандык коргоочулардын жана дарбазачынын каталыгынан пайдаланган ооганстандык жарым коргоочу Ата Хамрали эсепти ачып, командасын алга сүрөдү.

18-апрелде кыргыз парламентинде 1916-жылдагы окуяны кандай атоо керек деген маселе каралган. Адегенде ал жылды тукум курут кылуу саясаты деп атоо сунушу болуп, бирок Орусия менен Кыргызстан ортосундагы азыркы алакаларды эске алуу менен жумшартылган – Улуу үркүндүн курмандыктарын эскерүү күнү деген бүтүмгө токтолушкан эле.